సాధారణంగా ప్రాచీన బౌద్ధ కేంద్రాలు అనగానే మనకు సాంచీ లేదా నలంద గుర్తుకు వస్తాయి. కానీ, తెలంగాణ హృదయ భాగంలో, పాము పడగ ఆకారంలో ఉండే ఒక కొండపై వెలసిన ఫణిగిరి.. దక్షిణ భారత బౌద్ధ విద్యా మరియు కళా చరిత్రను సరికొత్తగా ఆవిష్కరిస్తోంది. క్రీస్తుపూర్వం 1వ శతాబ్దం నుండి క్రీస్తుశకం 4వ శతాబ్దం వరకు వర్ధిల్లిన ఫణిగిరి, కేవలం ఒక ఆరాధనా స్థలం మాత్రమే కాదు; ఇది ఒక అత్యున్నత స్థాయి మహావిహారం (విశ్వవిద్యాలయం). ఇది ఆ కాలంలో మేధో మరియు ఆధ్యాత్మిక చర్చలకు కేంద్రంగా విరాజిల్లింది. దక్షిణాపథంలో కీలక వాణిజ్య కేంద్రం తెలంగాణ బౌద్ధ చరిత్ర ఇక్కడి ఆర్థిక వ్యవస్థతో విడదీయలేని సంబంధాన్ని కలిగి ఉంది. ప్రాచీన భారతదేశంలో ఉత్తర భారతాన్ని దక్షిణ తీర ప్రాంతాలతో కలిపే 'దక్షిణాపథం' అనే వాణిజ్య మార్గంలో ఫణిగిరి ఒక కీలకమైన స్థావరంగా ఉండేది. రోమన్ నాణేలు ఇక్కడ లభించడం చూస్తుంటే, ఫణిగిరి అంతర్జాతీయ వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌లో భాగమని అర్థమవుతుంది. ఇక్కడికి వచ్చే వ్యాపారులే ఈ ఆరామానికి ప్రధాన దాతలుగా ఉండేవారు. బౌద్ధ విద్యా కేంద్రంగా ఫణిగిరి విశిష్టత ఫణిగిరి కేవలం స్తూపాల సమూహం మాత్రమే కాదు, ఇది ఒక ప్రణాళికాబద్ధమైన విద్యా నగరం: విహార వ్యవస్థ: ఇక్కడ సన్యాసులు మరియు విద్యార్థులు నివసించడానికి వీలుగా అనేక గదులు (Viharas) ఉన్నాయి. ఇక్కడ శాస్త్రాలు, తత్వశాస్త్రం మరియు బహుశా వైద్యం వంటి అంశాలను బోధించేవారని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. చైత్య గృహాలు: పెద్ద పెద్ద సభా మంటపాలు ఇక్కడ ఉండటం వల్ల, మేధోపరమైన చర్చలు మరియు వాదోపవాదాలు ఇక్కడ నిత్యం జరిగేవని తెలుస్తోంది. సిద్ధాంత పరిణామం: బౌద్ధమతం హీనయాన (చిహ్నాల ఆరాధన) నుండి మహాయాన (విగ్రహారాధన) దిశగా ఎలా మారిందో తెలిపే 'శిలా పాఠ్యపుస్తకం'లా ఫణిగిరి నిలుస్తుంది. అద్భుతమైన నిర్మాణ కళ ఫణిగిరిలో లభించిన కళాఖండాలు ఇక్ష్వాకు వంశపు శిల్పకళా వైభవానికి పరాకాష్టగా నిలుస్తాయి. సున్నపురాయి తోరణాలు: ఫణిగిరిలో లభించిన తోరణాలు (ద్వారాలు), మధ్య భారతదేశంలోని సాంచీ స్తూప తోరణాలతో పోటీ పడేంత అద్భుతమైన శిల్పకళను కలిగి ఉన్నాయి. వీటిపై బుద్ధుని జీవిత విశేషాలు ఎంతో హృద్యంగా చెక్కబడ్డాయి. సామాజిక చిత్రణ: ఇక్కడి శిల్పాల్లో కేవలం మతపరమైన అంశాలే కాకుండా, అప్పటి తెలంగాణ ప్రజల వేషధారణ, ఆభరణాలు మరియు జీవనశైలిని ప్రతిబింబించే చిత్రణలు ఉండటం విశేషం. చారిత్రక ప్రాధాన్యత: 'ఫణిగిరి బుద్ధుడు' ఈ క్షేత్రంలో లభించిన అతిపెద్ద బుద్ధుని విగ్రహం గాంధార శిల్పకళా శైలిని (వస్త్రాల మడతలు) పోలి ఉంటుంది. వేల మైళ్ల దూరంలో ఉన్న వాయువ్య భారత దేశపు కళాకారులు లేదా పండితులు ఇక్కడికి వచ్చేవారనడానికి ఇది ఒక గొప్ప నిదర్శనం. ఫణిగిరి ఒక అంతర్జాతీయ విద్యా కేంద్రంగా ఉండేదని ఇది నిరూపిస్తోంది. ముగింపు నేడు ఫణిగిరి ఒక నిశ్శబ్ద సాక్షిగా నిలిచినా, ఒకప్పుడు తెలంగాణ ప్రపంచ విద్యా కేంద్రంగా ఉండేదని చాటిచెబుతోంది. ఇది తెలంగాణ అస్తిత్వంలో భాగమైన సహనం, మేధో జిజ్ఞాస మరియు అంతర్జాతీయ వాణిజ్య చరిత్రకు సజీవ సాక్ష్యం. ఎవరైనా చరిత్రకారుడికి లేదా పర్యాటక ప్రేమికుడికి, ఫణిగిరి కేవలం ఒక శిథిలం కాదు; అది తెలంగాణ అద్భుతమైన ఆధ్యాత్మిక మరియు విద్యా గతానికి ఒక నిదర్శనం. క్విక్ ఫ్యాక్ట్స్: ప్రాంతం: సూర్యాపేట జిల్లా, తెలంగాణ. రాజవంశాలు: శాతవాహనులు మరియు ఇక్ష్వాకుల కాలంలో ఇది అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది. గ్లోబల్ గుర్తింపు: ఇక్కడి అరుదైన కళాఖండాలను న్యూయార్క్‌లోని ప్రసిద్ధ 'మెట్' (The Met) మ్యూజియంలో కూడా ప్రదర్శించి ప్రపంచవ్యాప్త ప్రశంసలు పొందారు.